خبرگزاری مهر، گروه دین، حوزه و اندیشه، هانیه باباخانی؛ در روز بزرگداشت ابونصر فارابی و روز حکت و فلسفه، بازخوانی آثار ابونصر فارابی بار دیگر این پرسش بنیادین را پیش میکشد که دغدغه اصلی معلم ثانی چه بود. برخلاف تصور رایج، پرسش فارابی نه «حقیقت چیست»، بلکه «حقیقت چگونه میتواند در جامعهای زندگی کند که همه توان فهم برهانی آن را ندارند» بوده است. پاسخی که او به این پرسش داد، بنیان فلسفه سیاسی در جهان اسلام را پایه گذاشت و امروز نیز از زندهترین موضوعات فارابیپژوهی محسوب میشود.
منطق، نقطه آغاز نظامسازی فارابی
فارابی حدود سال ۸۷۲ میلادی در ماوراءالنهر زاده شد، در بغداد نزد منطقدانان مکتب ارسطویی درس خواند و حدود سال ۹۵۰ در دمشق درگذشت. لقب «معلم ثانی» را به این سبب به او دادهاند که پس از ارسطو، فلسفه را نظاممند کرد و ابنسینا و ابنرشد بر شالوده کار او گام برداشتند.
نقطه آغاز او منطق بود. فارابی برهان، جدل، سفسطه، خطابه و شعر را شیوههای سخن میدانست که هر یک نوع متفاوتی از باور در شنونده میسازند؛ برهان، یقین، خطابه، اقناع، شعر و تخیل. از همینجا می توان نتیجه گرفت که حقیقت واحد را میتوان برای اهل نظر با برهان و برای عموم با تمثیل بیان کرد.
از منظر فارابی این یک نقص نیست، بلکه واقعیتی است که باید با آن کنار آمد. در نگاه او، انسانها در توان عقلی یکسان نیستند؛ بعضی اهل برهاناند و با استدلال قانع میشوند، بعضی اهل اقناعاند و با خطابه، و بعضی اهل خیالاند و با تمثیل و تصویر. حالا اگر قرار باشد حقیقت واحد در جامعهای زندگی کند که همه اهل برهان نیستند، چاره چیست؟ به باور فارابی، چاره این است که همان حقیقت را به زبانهای مختلف ترجمه کرد. دین دقیقاً همین کار را میکند؛ حقیقتی که فیلسوف با برهان میفهمد، دین با تمثیل و تصویر به مردم عرضه میکند. پس دین در این نگاه رقیب فلسفه نیست، بلکه زبان عمومی همان حقیقت است. همین نکته توضیح میدهد چرا فارابی اینقدر روی خطابه و شعر تأکید میکند؛ او نه تنها دنبال تحقیر زبان عمومی نبود، بلکه دنبال فهمیدن سازوکار آن بود.
این خوانش در آرای معاصران نیز بازتاب دارد. نادیا مفتونی، استاد دانشکده الهیات دانشگاه تهران، در نشستی با محوریت اندیشه فارابی تصریح کرده است :«در اندیشه فارابی، ریاست سیاسی نه بهمعنای سلطه، بلکه هدایت آگاهانه انسانها به سوی سعادت است» و «بیشتر مردم از در استدلال و عقلانیت وارد نمیشوند، بلکه از طریق تصاویر، مثالها، نمادها و افسانهها متأثر میگردند». فارابی در آثاری چون «تحصیل السعادة» و «کتاب الحروف»، دین را محاکات حقیقتی میداند که فلسفه با برهان به آن میرسد؛ بدینترتیب نزاع «عقل یا وحی» به پرسش دقیقتری تبدیل میشود؛ نسبت میان زبان برهانی و زبان نمادین.
شهر بهمثابه تصویر هستی
مشهورترین اثر فارابی، «آراء اهل المدینة الفاضله»، از هستیشناسی آغاز میکند و به جامعه میرسد. در این اثر، شهر بازتاب نظم هستی است و جامعه به بدنی تشبیه میشود که اندامهایش به یک مرکز وابستهاند.
در اینجاست که شرط رئیس روشن میشود. رئیس شهر فاضله باید دو کار را همزمان بتواند؛ اول حقیقت را بشناسد، دوم آن را طوری بیان کند که مردم بپذیرند. اگر فقط بشناسد و نتواند ارتباط برقرار کند، شناختش به کار شهر نمیآید. اگر هم فقط زبان مردم را بلد باشد و خودش حقیقت را نشناسد، شهر را به جایی میبرد که نمیداند. به همین دلیل فارابی فیلسوفشاه افلاطون را با بنیانگذار شریعت پیوند میدهد؛ کسی که هم اهل نظر است و هم اهل بیان. اینجا دقیقاً همان جایی است که فارابی از افلاطون فاصله میگیرد؛ برای افلاطون مسئله شناخت درست بود، برای فارابی شناخت درست بدون توان انتقال، ناقص است.
غلامرضا اعوانی، رئیس سابق مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، در تبیین این ایده گفته است :«بزرگترین دستاورد فارابی مدینه فاضله است. رئیس مدینه هم صفات پیامبر را دارد و اگر نباشد جانشینانش باید همان صفات را داشته باشند و حتماً حکیم باشند». اعوانی همچنین تأکید می کند که «ما توجهی به مساله سیاسی فارابی نداریم در حالیکه یهودیها از جمله اشتراوس در کتاب فلسفه سیاسی خود منبعش فارابی بوده است.»
شهرهایی که از غایت دور شدهاند
بخش مهمی از تحلیل فارابی که کمتر مرور میشود، پرداختن او به شهرهای ناقص است. فارابی در «آراء اهل المدینه» و «السیاسة المدنیه» از مدینه جاهله، فاسقه، مبدّله و ضاله سخن میگوید. در مدینه جاهله مردم سعادت حقیقی را نمیشناسند و دنبال ثروت، قدرت یا لذتاند. در مدینه فاسقه حقیقت را میدانند و به آن عمل نمیکنند.
اما «نوابت» نکته ظریفتری است. اینها کسانیاند که در شهر فاضله زندگی میکنند، اما غایت شهر را قبول ندارند. فارابی آنها را دشمن شهر نمیداند؛ بیشتر شبیه گیاهانی میبیند که در زمین شهر میرویند اما با اصول آن همخوان نیستند. همینجاست که پرسش سختتر میشود؛ شهر فاضله با کسانی که غایتش را قبول ندارند چه میکند؟ آیا اساساً شهری که مدعی فضیلت است میتواند بدون تحمل ناهمخوانها پایدار بماند؟ فارابی پاسخ صریحی به این پرسش نمیدهد، و شاید همین سکوت است که بحث او را تا امروز هم زنده نگه داشته است.
در این تحلیل، پیوند شهروندان بر اشتراک در تصور از غایت و سعادت استوار است، نه بر خاک یا تبار. همین نکته است که طرح پرسش او را برای بحث میهندوستی جذاب میکند؛ وفاداری به شهر یعنی وفاداری به وضع موجود آن یا به غایتی که باید به آن برسد؟
دو خوانش از یک فیلسوف
پژوهشگران بر سر چگونگی خواندن فارابی همنظر نیستند. لئو اشتراوس و محسن مهدی او را فیلسوفی میدانند که میان آشکار و پنهان در نوشتههایش فاصله گذاشته و آنچه را صریحاً نمیتوانسته بگوید، لابهلای متن آورده است. دیمیتری گوتاس و برخی دیگر خوانشی تاریخیتر و محتاطتر پیش میگیرند و هر ابهام را نشانه «نگارش پنهان» نمیدانند. این اختلاف به همان پرسش اصلی بازمیگردد؛ آیا فارابی حقیقت را برای عموم ساده میکند یا پنهان؟
مهمترین نقدی که به مدینه فاضله وارد میشود، نبود سازوکار نهادی برای مهار قدرت رئیس است؛ همهچیز به فضیلت و دانش او بسته است. فارابی خود از دشواری یافتن چنین انسانی آگاه بود و برای غیاب او حکمرانی جمعی اهل فضیلت یا پایبندی به سنتهای بنیانگذار را پیشنهاد میکرد. اما این پاسخ هم پرسشی تازه میسازد؛ چه کسی تشخیص میدهد کدام جمع اهل فضیلت است؟



نظر شما